সূচক ও লগারিদম - Exponents and Logarithms (অনুশীলনী ৪.২) - Active Math Class

NCTB Math Solution

26_02

সূচক ও লগারিদম - Exponents and Logarithms (অনুশীলনী ৪.২)

অনুশীলনী ৪.২

১. মান নির্ণয় করো:

ক) log3 81

খ) log5  5 

গ) log4 2

ঘ) log2 5 400

ঙ) log5( 5  .  5 )



1. মান নির্ণয় করো


(ক) 

  log3 81

= log3 34    [যেহেতু , 81 = 34]

= 4 · log3

= 4 x 1 

= 4


4 (উত্তর)



1. (খ) 

log5  5  

= log5 512     [যেহেতু ,  5 = 512 ]

=   1   2   log5

=   1   2  


  1   2    (উত্তর)




1. (গ) 

 log4 2

= log4 412     [যেহেতু ,2 = 412 ,কারণ 4   = 2]

=   1   2  


  1   2    (উত্তর)





1. (ঘ) 

log2 5   400


ধরি, a = 2 5  


loga 400


এখন,

 a = 2 5  

⇒ a2 = (2 5  )2    [উভয় পাশে বর্গ করে ]

⇒ a2 = 4 x 5 

⇒ a2 = 20


⇒ (a2)2 = (20)2    [আবার উভয় পাশে বর্গ করে ]


⇒ a4 = 400

তাই

 loga 400 

= loga a4     [প্রাপ্ত মান, a4 = 400]


= 4


4  (উত্তর)






1. (ঙ) 

log5 ( 5   ·  5  )

এখানে,

 5   ·  5   = 5

তাই,

log5


= 1


1  (উত্তর)

২. x এর মান নির্ণয় করো:

ক) log5x = 3

খ) logx25 = 2

গ) logx  1  16  = -2



2.

(ক) 


log5 x = 3


লগের সংজ্ঞা থেকে:

x = 53 = 125



125  (উত্তর)





2. (খ) 

logx 25 = 2

⇒ x2 = 25

⇒ x = 5     (∵ x > 0, x ≠ 1)



5  (উত্তর)






2. (গ) 

logx    1   16   = -2



লগের নিয়ম অনুযায়ী,

⇒ x-2 =    1   16  

⇒   1   x2   =    1   16  

⇒ x2 = 16

⇒ x = 4    (∵ x > 0, x ≠ 1)


4  (উত্তর)

৩. দেখাও যে,

ক) 5log105 - log1025 = log10125

খ) log10  50  147  = log102 + 2log105 - log103 - 2log107

গ) 3log102 + 2log103 + log105 = log10360



3.

(ক)

5 log10 5 - log10 25 = log10 125


L.H.S:

 log10 55 - log10 25         [যেহেতু , a logB c = logB ca ]

= log10 3125 - log10 25      [যেহেতু , 55 = 3125 ]

= log10 ( 3125    25  )      [যেহেতু , logB m - logB n = logB  m   n   ]

= log10 125       [যেহেতু , 3125 ÷ 25 = 125 ]

= log10 125

= R.H.S


প্রমাণিত।






3. (খ)

log10    50   147   = log10 2 + 2 log10 5 - log10 3 - 2 log10 7


বামপক্ষ:

= log10 50 - log10 147                                    [ log   A   B   = log a - log b ]

= log10 (2 x 25) - log10 (3 x 49)                     [ 50 = 2 x 25, 147 = 3 x 49 ]

= (log10 2 + log10 25) - (log10 3 + log10 49)   [ log (ab) = log a + log b ]

= log10 2 + log10 (52) - log10 3 - log10 (72)     [ 25 = 52, 49 = 72 ]

= log10 2 + 2 log10 5 - log10 3 - 2 log10 7       [ log ab = b log a ]

ডানপক্ষের সাথে মিলে গেল।

প্রমাণিত




3. (গ)

 3 log10 2 + 2 log10 3 + log10 5 = log10 360

= log10 23 + log10 32 + log10 5     [ a log b = log ba ]

= log10 8 + log10 9 + log10 5        [ 23 = 8, 32 = 9 ]

= log10 (8 x 9 x 5)                [ log a + log b + log c = log(abc) ]

= log10 (72 x 5)              [ 8 x 9 = 72 ]

= log10 360



3 log10 2 + 2 log10 3 + log10 5 = log10 360

প্রমাণিত।

৪. সরল করো:

ক) 7log10 10   9  - 2log10 25  24  + 3log10 81  80 

খ) log7(75 .  7 ) - log3 3  + log42

গ) loge a3b3    c3  + loge b3c3    d3  + loge c3d3    a3  - 3logeb2c



4. সরল করো:


(ক)

7 log10   10    9   - 2 log10   25   24   + 3 log10   81   80  


= log10 ( 10   9)7 - log10 (  25   24  )2 + log10 (  81   80  )3    [যেহেতু , a logB c = logB ca ]

= log10 [   ( 10   9)7 · ( 81  80 )3          ( 25  24 )2   ]       [যেহেতু , log A - log B + log C = log   AC    B   ]



এখন মৌলিক গুণনীয়কে ভাঙি:


(i) ( 10   9 )7 

=   27 · 57      314         [যেহেতু , 10 = 2· 5, 9 = 32 ]


(ii) ( 80  81 )3 

=   312    212   · 53       [যেহেতু , 81 = 34, 80 = 24 · 5]



লবের গুণফল:

=   27 · 57     314   ·   31 212   · 53


=  27-12 · 57-3    314- 12  


=  2-5 · 54      32  


(iii) হর:

  ( 25  24 )2 

= (      52   23 · 3  )2 

=      54  26 · 32          [যেহেতু , 25 = 52, 24 = 23 ]



সুতরাং ভগ্নাংশ 

=           54  25 · 32              54  26 · 32    


=       54   25 · 32   x   26 · 32       54  


= 26-5 

= 2

= log10 2



log10 2    (উত্তর)







4. (খ)

  log7 (5 7  ·  7  ) - log3 3 3   + log4 2

= log7 ( 715 · 712) - log3  313   +log4 

= log7 ( 715+ b-cbc+ 12 ) - log3313 + log4412   

= log7 (72+510) -  log3313 + log4 412 

= log7 (7710) -  log3313 + log4 412 

   7   10   -   1   3   +   1   2  

 21  30  -   10   30   +   15   30  

  21 - 10 + 15          30  

  26   30   

  13   15  



   13   15     (উত্তর)





4. (গ)

loge   a3 b3     c3   + loge   b3 c3     d3   + loge   c3 d3     a3   - 3 loge (b2 c)


প্রথম তিন লগের যোগফল:

= loge (   a3 b3     c3   ·   b3 c3     d3   ·   c3 d3     a3   )      [যেহেতু , log A + log B + log C = log(ABC) ]




ভিতরের অংশের গুণফল:

a3 বাতিল   a3   a3   = 1

c3 বাতিল (লবে ও হরে আছে)

d3 বাতিল   d3   d3   = 1

b3 · b3 = b6

অতএব গুণফল = b6


সুতরাং প্রথম তিন লগের যোগফল = loge b6 = 6 loge b

এখন

 6 loge b - 3 loge (b2 c)

= 6 loge b - 3 (loge b2 + loge c)

= 6 loge b - 3 (2 loge b + loge c)

= 6 loge b - 6 loge b - 3 loge c

= -3 loge c


-3 loge c  (উত্তর)



সারাংশ উত্তর:

(ক) log10 2

(খ)   13   15  

(গ) -3 loge c

৫. x = 2, y = 3, z = 5, w = 7

ক)  93  এর 3 ভিত্তিক লগ নির্ণয় করো।

খ) wlog xz   y2  - xlog  z2  x2 + ylog y4  x4এর মান নির্ণয় করো।

গ) দেখাও যে,  log y3 + ylogx -  y  x log(xz)      log(xy) - logz  = logy y3 



5.

প্রদত্ত: x = 2, y = 3, z = 5, w = 7

(ক)

93  এর 3 ভিত্তিক লগ নির্ণয়


 93 

= (93)12 

= 36x 12+ 12 

= 33 

= 27


এর 3 ভিত্তিক লগ

log3 27 

= log3 33 

= 3



3   (উত্তর)




5. (খ)

 w log    xz    y2   - x log     z2   x2 y   + y log     y4   x4 z    (এখানে log বলতে log10 বোঝায়, যদি ভিত্তি উল্লেখ না থাকে)

= 7 log  2· 5   32 - 2 log      52  22 · 3   + 3 log      34  24 · 5       [মান বসাই: x=2, y=3, z=5, w=7]

= 7 log   10    9   - 2 log   25   12   + 3 log   81   80   



পৃথক করি:

7 log   10    9   

= 7(log 10 - log 9) 

= 7(1 - 2log 3)



-2 log   25   12   

= -2(log 25 - log 12) 

= -2(2log 5 - log(4· 3))

= -2(2log 5 - (2log 2 + log 3)) 


= -4log 5 + 4log 2 + 2log 3



3 log   81   80   

= 3(log 81 - log 80) 

= 3(4log 3 - (log 16 + log 5))

= 12log 3 - 3(4log 2 + log 5) 

= 12log 3 - 12log 2 - 3log 5



যোগ করি:

log 2 সহগ: 0 + 4 - 12 = -8

log 3 সহগ: 7(-2) + 2 + 12 = -14 + 14 = 0

log 5 সহগ: 0 + (-4) + (-3) = -7

ধ্রুবক: 7



রাশি: 

= 7 - 8log 2 - 7log 5

= 7 - 8log 2 - 7(1 - log 2)    [যেহেতু , log 5 = 1 - log 2 বসাই:]

= 7 - 8log 2 - 7 + 7log 2

= -log 2



-log10 2   (উত্তর)



5. (গ)

দেখাতে হবে:

  log y3 + ylog x -   y   x   log(xz)            log(xy) - log z   = logy y3


প্রথমে ডানপক্ষ সরল করি:

  logy y3

= logy y32  

=   3   2  



বামপক্ষের লবের পৃথক ভাবে মান বের করি-

logy3 = log y32 =   3   2   log y   (ভিত্তি ১০ ধরে)


ylog x = 3 log 2    (ভিত্তি ১০ ধরে) 
 

  y   x   log(xz) =   3   2   (log 2 + log 5)    (ভিত্তি ১০ ধরে)


লব: 

=   3   2   log 3 + 3log 2 -   3  2  log 2 -   3  2   log 5

=   3   2   log 3 + (3 -   3   2  )log 2 -   3   2   log 5

=   3   2   log 3 +   3   2   log 2 -   3   2   log 5

=   3   2   ( log 3 + log 2 - log 5 )

=   3   2   log (   3 · 2      5   ) =   3   2   log   6   5  


বামপক্ষের হর: 

= log(xy) - log z 

= log(2· 3) - log 5 

= log 6 - log 5 

= log   6   5  

সুতরাং বামপক্ষ =     3   2   .  log   6   5          log   6   5     
                           =   3   2  

ডানপক্ষ =   3   2  



অতএব প্রমাণিত।

  3   2  

সারাংশ উত্তর:

(ক) 3

(খ) -log10 2

(গ)   3   2   (প্রমাণিত)