অনুশীলনী ৪.২
১. মান নির্ণয় করো:
ক) log3 81
খ) log5 √ 5
গ) log4 2
ঘ) log2√ 5 400
ঙ) log5(√ 5 . √ 5 )
1. মান নির্ণয় করো
(ক)
log3 81
= log3 34 [যেহেতু , 81 = 34]
= 4 · log3 3
= 4 x 1
= 4
4 (উত্তর)
1. (খ)
log5 √ 5
= log5 [যেহেতু , √ 5 = ]
= 1 2 log5 5
= 1 2
1 2 (উত্তর)
1. (গ)
log4 2
= log4 [যেহেতু ,2 = ,কারণ √ 4 = 2]
= 1 2
1 2 (উত্তর)
1. (ঘ)
log2√ 5 400
ধরি, a = 2√ 5
loga 400
এখন,
a = 2√ 5
⇒ a2 = (2√ 5 )2 [উভয় পাশে বর্গ করে ]
⇒ a2 = 4 x 5
⇒ a2 = 20
⇒ (a2)2 = (20)2 [আবার উভয় পাশে বর্গ করে ]
⇒ a4 = 400
তাই
loga 400
= loga a4 [প্রাপ্ত মান, a4 = 400]
= 4
4 (উত্তর)
1. (ঙ)
log5 (√ 5 · √ 5 )
এখানে,
√ 5 · √ 5 = 5
তাই,
log5 5
= 1
1 (উত্তর)
২. x এর মান নির্ণয় করো:
ক) log5x = 3
খ) logx25 = 2
গ) logx 1 16 = -2
2.
(ক)
log5 x = 3
লগের সংজ্ঞা থেকে:
x = 53 = 125
125 (উত্তর)
2. (খ)
logx 25 = 2
⇒ x2 = 25
⇒ x = 5 (∵ x > 0, x ≠ 1)
5 (উত্তর)
2. (গ)
logx 1 16 = -2
লগের নিয়ম অনুযায়ী,
⇒ x-2 = 1 16
⇒ 1 x2 = 1 16
⇒ x2 = 16
⇒ x = 4 (∵ x > 0, x ≠ 1)
4 (উত্তর)
৩. দেখাও যে,
ক) 5log105 - log1025 = log10125
খ) log10 50 147 = log102 + 2log105 - log103 - 2log107
গ) 3log102 + 2log103 + log105 = log10360
3.
(ক)
5 log10 5 - log10 25 = log10 125
L.H.S:
log10 55 - log10 25 [যেহেতু , a logB c = logB ca ]
= log10 3125 - log10 25 [যেহেতু , 55 = 3125 ]
= log10 ( 3125 25 ) [যেহেতু , logB m - logB n = logB m n ]
= log10 125 [যেহেতু , 3125 ÷ 25 = 125 ]
= log10 125
= R.H.S
প্রমাণিত।
3. (খ)
log10 50 147 = log10 2 + 2 log10 5 - log10 3 - 2 log10 7
বামপক্ষ:
= log10 50 - log10 147 [ log A B = log a - log b ]
= log10 (2 x 25) - log10 (3 x 49) [ 50 = 2 x 25, 147 = 3 x 49 ]
= (log10 2 + log10 25) - (log10 3 + log10 49) [ log (ab) = log a + log b ]
= log10 2 + log10 (52) - log10 3 - log10 (72) [ 25 = 52, 49 = 72 ]
= log10 2 + 2 log10 5 - log10 3 - 2 log10 7 [ log ab = b log a ]
ডানপক্ষের সাথে মিলে গেল।
প্রমাণিত
3. (গ)
3 log10 2 + 2 log10 3 + log10 5 = log10 360
= log10 23 + log10 32 + log10 5 [ a log b = log ba ]
= log10 8 + log10 9 + log10 5 [ 23 = 8, 32 = 9 ]
= log10 (8 x 9 x 5) [ log a + log b + log c = log(abc) ]
= log10 (72 x 5) [ 8 x 9 = 72 ]
= log10 360
3 log10 2 + 2 log10 3 + log10 5 = log10 360
প্রমাণিত।
৪. সরল করো:
ক) 7log10 10 9 - 2log10 25 24 + 3log10 81 80
খ) log7( . √ 7 ) - log3√ 3 + log42
গ) loge a3b3 c3 + loge b3c3 d3 + loge c3d3 a3 - 3logeb2c
4. সরল করো:
(ক)
7 log10 10 9 - 2 log10 25 24 + 3 log10 81 80
= log10 ( 10 9)7 - log10 ( 25 24 )2 + log10 ( 81 80 )3 [যেহেতু , a logB c = logB ca ]
= log10 [ ( 10 9)7 · ( 81 80 )3 ( 25 24 )2 ] [যেহেতু , log A - log B + log C = log AC B ]
এখন মৌলিক গুণনীয়কে ভাঙি:
(i) ( 10 9 )7
= 27 · 57 314 [যেহেতু , 10 = 2· 5, 9 = 32 ]
(ii) ( 80 81 )3
= 312 212 · 53 [যেহেতু , 81 = 34, 80 = 24 · 5]
লবের গুণফল:
= 27 · 57 314 · 312 212 · 53
= 27-12 · 57-3 314- 12
= 2-5 · 54 32
(iii) হর:
( 25 24 )2
= ( 52 23 · 3 )2
= 54 26 · 32 [যেহেতু , 25 = 52, 24 = 23 ]
সুতরাং ভগ্নাংশ
= 54 25 · 32 54 26 · 32
= 54 25 · 32 x 26 · 32 54
= 26-5
= 2
= log10 2
log10 2 (উত্তর)
4. (খ)
log7 (5√ 7 · √ 7 ) - log3 3√ 3 + log4 2
= log7 ( · ) - log3 +log4 √ 4
= log7 ( ) - log3 + log4
= log7 () - log3 + log4
= log7 () - log3 + log4
= 7 10 - 1 3 + 1 2
= 21 30 - 10 30 + 15 30
= 21 - 10 + 15 30
= 26 30
= 13 15
13 15 (উত্তর)
4. (গ)
loge a3 b3 c3 + loge b3 c3 d3 + loge c3 d3 a3 - 3 loge (b2 c)
প্রথম তিন লগের যোগফল:
= loge ( a3 b3 c3 · b3 c3 d3 · c3 d3 a3 ) [যেহেতু , log A + log B + log C = log(ABC) ]
ভিতরের অংশের গুণফল:
a3 বাতিল a3 a3 = 1
c3 বাতিল (লবে ও হরে আছে)
d3 বাতিল d3 d3 = 1
b3 · b3 = b6
অতএব গুণফল = b6
সুতরাং প্রথম তিন লগের যোগফল = loge b6 = 6 loge b
এখন
6 loge b - 3 loge (b2 c)
= 6 loge b - 3 (loge b2 + loge c)
= 6 loge b - 3 (2 loge b + loge c)
= 6 loge b - 6 loge b - 3 loge c
= -3 loge c
-3 loge c (উত্তর)
সারাংশ উত্তর:
(ক) log10 2
(খ) 13 15
(গ) -3 loge c
৫. x = 2, y = 3, z = 5, w = 7
ক) √ 93 এর 3 ভিত্তিক লগ নির্ণয় করো।
খ) wlog xz y2 - xlog z2 x2y + ylog y4 x4z এর মান নির্ণয় করো।
গ) দেখাও যে, log√ y3 + ylogx - y x log(xz) log(xy) - logz = logy√ y3
5.
প্রদত্ত: x = 2, y = 3, z = 5, w = 7
(ক)
এর 3 ভিত্তিক লগ নির্ণয়
= (93
=
= 33
= 27
এর 3 ভিত্তিক লগ
log3 27
= log3 33
= 3
3 (উত্তর)
5. (খ)
w log xz y2 - x log z2 x2 y + y log y4 x4 z (এখানে log বলতে log10 বোঝায়, যদি ভিত্তি উল্লেখ না থাকে)
= 7 log 2· 5 32 - 2 log 52 22 · 3 + 3 log 34 24 · 5 [মান বসাই: x=2, y=3, z=5, w=7]
= 7 log 10 9 - 2 log 25 12 + 3 log 81 80
পৃথক করি:
7 log 10 9
= 7(log 10 - log 9)
= 7(1 - 2log 3)
-2 log 25 12
= -2(log 25 - log 12)
= -2(2log 5 - log(4· 3))
= -2(2log 5 - (2log 2 + log 3))
= -4log 5 + 4log 2 + 2log 3
3 log 81 80
= 3(log 81 - log 80)
= 3(4log 3 - (log 16 + log 5))
= 12log 3 - 3(4log 2 + log 5)
= 12log 3 - 12log 2 - 3log 5
যোগ করি:
log 2 সহগ: 0 + 4 - 12 = -8
log 3 সহগ: 7(-2) + 2 + 12 = -14 + 14 = 0
log 5 সহগ: 0 + (-4) + (-3) = -7
ধ্রুবক: 7
রাশি:
= 7 - 8log 2 - 7log 5
= 7 - 8log 2 - 7(1 - log 2) [যেহেতু , log 5 = 1 - log 2 বসাই:]
= 7 - 8log 2 - 7 + 7log 2
= -log 2
-log10 2 (উত্তর)
5. (গ)
দেখাতে হবে:
log + ylog x - y x log(xz) log(xy) - log z = logy
প্রথমে ডানপক্ষ সরল করি:
logy
= logy
= 3 2
বামপক্ষের লবের পৃথক ভাবে মান বের করি-
log = log = 3 2 log y (ভিত্তি ১০ ধরে)
ylog x = 3 log 2 (ভিত্তি ১০ ধরে)
y x log(xz) = 3 2 (log 2 + log 5) (ভিত্তি ১০ ধরে)
লব:
= 3 2 log 3 + 3log 2 - 3 2 log 2 - 3 2 log 5
= 3 2 log 3 + (3 - 3 2 )log 2 - 3 2 log 5
= 3 2 log 3 + 3 2 log 2 - 3 2 log 5
= 3 2 ( log 3 + log 2 - log 5 )
= 3 2 log ( 3 · 2 5 ) = 3 2 log 6 5
বামপক্ষের হর:
= log(xy) - log z
= log(2· 3) - log 5
= log 6 - log 5
= log 6 5
সুতরাং বামপক্ষ = 3 2 . log 6 5 log 6 5
= 3 2
ডানপক্ষ = 3 2
অতএব প্রমাণিত।
3 2
সারাংশ উত্তর:
(ক) 3
(খ) -log10 2
(গ) 3 2 (প্রমাণিত)